Blogs

e-books (16)

De WWW van juni 2017 begint met aandacht voor mijn boek Twintig jaar bibliotheekvernieuwing:

“Er kwam geen afdeling Openbare Bibliotheken bij de Koninklijke Bibliotheek (KB), maar ze hebben de mensen van het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB) en Bibliotheek.nl (BNL) bij bestaande afdelingen gezet. Men kwam dus terecht in de grote stroom van de KB. Bas Savenije vond dat interessant, die heeft het zo geregeld. Je kunt wel alles met elkaar willen verbinden, maar waar is het inhoudelijke raakpunt? Ik heb veel waardering voor de wetenschappelijke bibliotheek die de KB is. Het is wel een heel andere tak van sport. Het is een verarming voor het openbare bibliotheekwerk dat het geen helder aanspreekpunt meer heeft. Als men dan al de zorg voor de openbare bibliotheek bij de moeder van de bibliotheken wil leggen, dan moet men er wel voor zorgen dat het werk een duidelijke plek en samenhangende budgetten heeft.”
Mening van Jan Ewout van der Putten, van 1999 t/m 2009 secretaris-directeur Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB), in Twintig jaar bibliotheekvernieuwing.

VOB 3.0
Over de nota “VOB 3.0”, waarin staat dat de huidige VOB steeds slim moet schakelen tussen belangenbehartiging enerzijds en samenwerking anderzijds, zegt Van der Putten: “Dat mist het element van vernieuwing en stimulans. Het onderkent niet dat er spanning moet bestaan tussen belangenbehartiging, praktische samenwerking en de gewenste ontwikkeling van de branche. Een levendige, goede brancheorganisatie zou voorop moeten lopen in de discussie over de uit de bestaande situatie extrapoleerbare ‘toekomst’ van de branche en de wensen en dromen van de branche: de doelen die we ons stellen. ‘Slim’ kan niet de ambitie van de organisatie en de branche zijn. Of je het nu hebt over de VOB, het SIOB of de KB: als er geen ideeën zijn, is het dood in de pot. Daar is het SIOB aan ten onder gegaan.”

Meer interviews
De andere geïnterviewden zijn Wim Kamerman (procesmanager bibliotheekvernieuwing van 2002 t/m 2007), Ap de Vries (VOB-directeur 2010 t/m 2015), Marjan Hammersma (nu secretaris-generaal bij OCW) en Aad van Tongeren (senior beleidsadviseur Informatie- en Bibliotheekbeleid bij OCW).

Jurgens en Van Moolenbroek
Op 11 mei 2017 presenteerde ik mijn boek bij ProBiblio in Hoofddorp, aan zo’n zestig belangstellenden.
Erik Jurgens (VOB-voorzitter van 2004 t/m 2011) en Tamar van Moolenbroek (lid Jonge Bibliothecarissen Netwerk) namen een exemplaar in ontvangst en gaven hun mening.
Kees Vreeburg en Bart Janssen schreven een impressie voor Bibliotheekblad.nl. En ProBiblio vroeg mij er een blog op haar website aan te besteden.

Bestellingen
Het boek is te bestellen door een mailtje te sturen aan N.E. Brand, nellybrand49@gmail.com. Prijs: 14 euro + verzendkosten (in Nederland 3,95 euro).

Andere onderwerpen in deze WWW: leenrecht voor e-books in Groot-Brittannië, een grote reorganisatie in Bibliotheek Velsen, een nieuwe toekomstige bibliotheek in Dordrecht, minder bezuinigingen in Leudal en TEDx in Veghel, over "kennis".

Wim Keizer (juni 2017)

Read more…

WWW januari 2017: e-books ook via bibliotheken?

Is het de openbare bibliotheken wettelijk verboden zelf e-books te (laten) uitlenen, bijvoorbeeld via NBD Biblion? De uitspraak van het Europese Hof over gelijkstelling van papieren boeken en e-books voor wat betreft het leenrecht (mits volgens het principe van one copy, one user) leidde in Gelderland tot de gedachte dat de openbare bibliotheken het e-book-heft weer in eigen handen moeten nemen, in plaats van het over te laten aan de “landelijke digitale bibliotheek”. Sjaak Driessen, directeur van de bibliotheek in Wageningen (de bblthk), maakte er een ingezonden stuk over voor de WWW van januari 2017.

De aanleiding was een column van Duco van Minnen, beleidsadviseur bij Rijnbrink, op de website van het Gelders Bibliotheeknetwerk. Beide heren zijn niet gelukkig met de landelijke digitale bibliotheek. Van Minnen zegt: “Bibliotheken zijn meer dan doorgeefluiken van uitgevers. We zijn van oudsher selecteurs. We staan voor betrouwbare pluriforme informatie en een veelzijdig romanaanbod en daar is met de aankoop van pakketten e-boeken weinig van over gebleven.”
Driessen vindt: “De KB heeft weliswaar een wettelijke inkooptaak voor e-content maar daarmee (juridisch) geen monopolie. Bibliotheken kunnen met de huidige wetgeving niet verplicht worden om via de KB hun leden te voorzien van e-boeken. Het is bibliotheken niet verboden om zelf te collectioneren, in te kopen.”
Veel meer in de WWW van januari. Gauw lezen maar, ik wens alle lezers een bibliotheekbestendig 2017, met toename van boeken lezen en afname van getwitter.

Read more…

WWW december 2016: Vier opmerkelijke berichten

Het ministerie van OCW heeft op basis van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) een verzoek gekregen de in het Bibliotheekonderzoeksplatform (BOP) verzamelde gegevens van openbare bibliotheken openbaar te maken. OCW is van plan het verzoek in te willigen, maar vroeg de belanghebbenden om hun zienswijze. Dat is de gebruikelijke procedure. In de brief (pdf) wijst OCW op de weigeringsgronden zoals genoemd in de Wob. De Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) liet weten juridisch advies te zullen vragen.
Juridisch advies? Ik zou zeggen: meteen instemmen. Er zou nauw verwantschap moeten bestaan tussen de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) en de Wob. Beide hebben als belangrijk doel te bevorderen dat er kennis en informatie ter beschikking wordt gesteld.

Ik heb jarenlang ervaring met verzamelen van subsidiegegevens van openbare bibliotheken in Noord- en Zuid-Holland. Steevast was het verzoek van de laagst gesubsidieerden deze gegevens te publiceren, want het zou de gemeente op een goed idee kunnen brengen. Van de hoogst gesubsidieerden kam het verzoek deze gegevens niet te openbaren, want de gemeente zou eens op verkeerde gedachten kunnen komen. Onzin natuurlijk, gemeenten wisselen ook onderling informatie uit.

Er zou een landelijke digitale openbare bibliotheek moeten bestaan, waarop alle gegevens van met publiek geld gefinancierde voorzieningen te vinden zijn en waarop alle in het kader van de Wob verstrekte informatie gepubliceerd wordt.

Verschillen in opgaven
De VOB-site had ook nog een ander opmerkelijk bericht. Het is gebleken dat in opgaves over uitleningen van bibliotheekorganisaties verschillen zitten tussen wat enerzijds aan de Stichting Leenrecht werd doorgegeven en anderzijds aan de Koninklijke Bibliotheek (KB) en in 2014 aan de VOB. Dit bleek uit een enquête in het kader van het onderzoek naar de afdracht van leenrechtgelden.
Zo’n bericht roept natuurlijk de vraag op hoe betrouwbaar gegevens op basis van eigen opgaven zijn. Maar gelukkig is volgens artikel 4 van de Wsob betrouwbaarheid een publieke waarde in het kader van de publieke taak van de openbare bibliotheek.

Innovatiekracht on demand
Een derde opmerkelijk bericht is dat de KB een project “Innovatiekracht on demand” is gestart, met concrete begeleiding van lokale innovatietrajecten. Maar nu had ik uit de door de KB gepubliceerde Innovatieagenda (pdf) en uit artikel 16 van de Wsob begrepen dat het primaat voor innovatie bij de provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’en) ligt. Gaat de KB nu met een boogje om de POI’en heen rechtstreeks innovatiezaken doen met lokale bibliotheken, nog voordat de door POI’en te maken Actieagenda er is? Was het niet logischer geweest creatieve coach Erik Boekesteijn bij de Stichting Samenwerkende POI’s Nederland (SPN) te plaatsen in plaats van bij de KB?
Over die Innovatieagenda zelf is ook nog wel wat te zeggen, al was het maar dat de kleur van het omslag niet het openbare-bibliotheek-oranje is. Op pagina 22 wordt ineens gesproken over “het openbare bibliotheekgedeelte van de nationale digitale bibliotheek”. Blijkbaar is (of komt) er ook een niet-openbare-bibliotheek-gedeelte, Maar gaat de KB dat niet-OB-gedeelte ook betalen uit de 21,4 miljoen euro die zij van OCW op haar begroting heeft staan voor stelseltaken en digitale infrastructuur? In het Bibliotheekcharter 2010-2012 waren de digitale bibliotheek en de Nationale Bibliotheek Catalogus (NBC) de belangrijkste innovatieonderwerpen. Is het raar de vragen te stellen, voordat je begint met een nieuwe Innovatieagenda, wat het einddoel is en wanneer die twee dingen eindelijk eens klaar zijn?

Kerstboom met kluit
Ik begreep dat ook bij het onderzoek naar één bibliotheeksysteem, die een nauwe relatie zal moeten hebben met de landelijke digitale infrastructuur, de vraag zich voordoet wat OCW (via de KB) zal betalen en wat de gemeenten en provincies (via bibliotheken en POI’en) gaan betalen. Eigenlijk weer het vraagstuk van “de kerstboom met kluit”, waar programmamanager Projectgroep Bibliotheekinnovatie Bart Drenth in 2009 over sprak: OCW betaalt de kluit (de digitale infrastructuur) en de branche betaalt de kerstballen (waar de Agenda voor de toekomst 2009-2012 zo’n 50 tot 55 miljoen euro voor nodig achtte). Maar OCW betaalt na een greep uit het gemeentefonds inmiddels ook de e-content-ballen. Tja, alles hangt met alles samen. Het zou me niet verbazen als er meer grepen in het gemeente- en/of provinciefonds op komst zijn, nu om het ene landelijke bibliotheeksysteem te bevorderen.

VOB sluit zich op
Tot slot een vierde opmerkelijk bericht: geen externe relaties en geen Bibliotheekblad meer bij de ledenvergaderingen van de VOB. Het doet me denken aan de discussies over internet als echokamer. Het lijkt erop dat de VOB de buitenwereld alleen nog kennis wil laten nemen van haar boodschappen via eigen VOB-tweets en gecontroleerde berichten op de eigen site. Ik ben het geheel eens met de open brief die hoofdredacteur Eimer Wieldraaijer hierover publiceerde. 

Meer in de WWW van december 2016.

Read more…

Convenanten en netwerkoverleg: WWW juli 2016

Hoewel Nederland qua basisvaardigheden tot de slimste landen ter wereld behoort, alleen Japan en Finland gaan ons voor, hebben we hier toch een kleine educatieve markt van laaggeletterden en laag-digivaardigen, vroeger wel (half-)analfabeten en (half-)digibeten genoemd.
Op dit marktje zijn instellingen actief als de Stichting Lezen (SL), de Stichting Lezen&Schrijven (SL&S), de Koninklijke Bibliotheek (KB) en de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB): de KB uiteraard namens haar “netwerkpartners” (of zo men wil “klanten”) en de VOB namens haar leden.
Om dit marktje beter te kunnen bedienen, is het gewoonte aan het worden convenanten of samenwerkingsovereenkomsten te sluiten. In februari sloot de KB een overeenkomst met de Belastingdienst, in mei kwam er een convenant van de KB met Seniorweb en de afgelopen maand telde ik er drie: de VOB met het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV), de KB en de VOB samen met de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en de KB met de SL en de SL&S.
Mooi allemaal, goed voor het imago, maar waarom in het eerste geval (mensen digivaardiger maken bij het zoeken van werk) alleen de VOB de partner is en in het laatste geval (mensen helpen meer geletterd en digivaardiger te worden om mee te kunnen doen in de samenleving) alleen de KB is mij niet duidelijk. In het tweede geval, met BZK (mensen digivaardiger maken om met de overheid te communiceren), waren VOB en KB samen partner. En wat die overeenkomst van KB met SL en SL&S betreft: ik meende dat er al een leescoalitie is, waarin behalve de drie genoemde ook de VOB en de CPNB deelnemen. Maar misschien moet ik alle kleine lettertjes van die overeenkomsten beter lezen om de verschillen te snappen. Kunnen KB, VOB, SL en SL&S niet één groot convenant met elkaar en met alle belangrijke partners afsluiten? Ook dan blijven we nog wel met de vraag zitten hoe veel gewicht we moeten toekennen aan die activiteiten in het “sociale domein”. Zou het misschien zo kunnen zijn dat Paul Postma Marketing Consultancy zinnige dingen zegt over de onderscheidende kernactiviteit van een bibliotheek in relatie tot niet-onderscheidende activiteiten die leuk zijn om erbij te doen? Met andere woorden, dat een (nieuw) imago nog niet hetzelfde is als een identiteit?

Rollen helder voor ogen
Iets anders: ik las op de KB-site dat KB, VOB en Stichting Samenwerkende POI’s Nederland (SPN) “netwerkoverleg” houden: “In hun eerste netwerkoverleg spraken Lily Knibbeler (algemeen directeur KB), Cor Wijn (directeur a.i. VOB) en Tineke van Ham (voorzitter SPN) over uiteenlopende zaken als de voorbereiding van de Bestuurlijke Overleggen met onder andere de minister van OCW en de gezamenlijke Innovatieagenda. Zij stelden vast dat het belangrijk is om elkaars rollen steeds helder voor ogen te houden: de KB als verantwoordelijke voor de landelijke digitale openbare bibliotheek en als regisseur van het netwerk als geheel, de VOB als spreekbuis van de openbare bibliotheekbranche en SPN als belangenbehartiger van de provinciale ondersteuningsinstellingen.”
Dat is mooi, elkaars rollen helder voor ogen houden is superbelangrijk, stel je eens voor dat er overlappende rollen zouden zijn, dan kunnen overheden denken dat er misschien hier of daar wat subsidie af kan. De kop boven het artikel luidt: “Succesvol eerste netwerkoverleg”. Maar wat ik vervolgens mis is wat er zo succesvol aan was. Hebben de partners ontdekt dat ze hun rollen al helder voor ogen hebben? Is het een succes dat ze geen ruzie hebben gemaakt (bijvoorbeeld over de wijze waarop fase 2 van gastlenen wordt ingevuld)? Wat was er succesvol aan het overleg? En dan de deelnemers. OCW, de provincies en de gemeenten hebben een netwerkverantwoordelijkheid. De lokale bibliotheken, de POI’en en de KB vormen het netwerk. OCW overlegt met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en het Interprovinciaal Overleg (IPO). Maar hoewel provincies geen lid zijn van de VNG, zijn POI’en wel lid van de VOB, de spreekbuis van de hele openbare bibliotheekbranche. POI’en horen bij de branche. Wij doen het dus efficiënter dan de overheden. Maar de vraagt rijst nu wel of de VOB de POI- belangen niet voldoende behartigt. En is daar dan niet wat beters op te verzinnen dan weer een nieuwe overlegvorm, een nieuwe zeef tussen de KB en de VOB-leden? Ik stel voor dat de KB zich Koninklijke Openbare Bibliotheek gaat noemen, de KOB. En dan lid wordt van de VOB. Scheelt weer een overlegtafel. En kan de KOB als Nationale Bibliotheek niet meedoen aan de Nationale Bibliotheekpas? Dat is fijn voor de gebruikers (die, zoals mij vanuit de branche tientallen jaren verzekerd is, centraal staan).

Meer onderwerpen in de WWW van juli 2016.

Read more…

WWW februari 2015 over onrust

Jongeren onder ons zal het nog niet veel zeggen, maar werknemers in de openbare bibliotheekbranche die voor 1 mei 1954 geboren zijn werden wat onrustig over pensioenbesluiten. In de WWW van februari 2015 wijd ik er een commentaar aan.

Verder in dit nummer informatie over een zes-puntenplan van de VOB-commissie Digitale ontwikkeling. En over een aanbeveling bij het aanbieden van e-books ook aandacht te vestigen op literatuur en cultuur, in  het bijzonder de Digitale Bibliotheek van de Nederlandse Letteren (DBNL).

Dit en nog veel meer in de WWW van februari. En denk aan de waarschuwing van professor Luciano Floridi: maak een print van deze WWW ;-).

Read more…

WWW september 2014

De WWW van september 2014 is verschenen.

Kiezen lezers straks voor 0,30 euro per e-book voorgeselecteerde e-books van Elly of toch maar liever voor € 1,11 per e-book door uitgevers beschikbaar gestelde e-books via het e-bookplatform van Bibliotheek.nl?

Of mag je deze vergelijking helemaal niet maken?

Meer hierover en over de innovatieraad, de Lyon Declaration en de kracht van verhalen in deze WWW.

Ook een samenvatting van Bibliotheek 7.7

Read more…

Op een niet al te drukbezochte bijeenkomst is door EBLIDA-voorzitter Klaus-Peter Böttger en VOB-directeur Ap de Vries de petitie ‘The right to e-read’ overhandigd aan D66-Europarlemetariër Marietje Schaake. Dit gebeurde ter gelegenheid van World Book and Copyright Day op 23 april. Eerder op de dag werd in Brussel de petitie aangeboden aan een ander lid van het Europees Parlement, Luigi Berlinguer.

 

Böttger, De Vries en EBLIDA-bestuurslid Erna Winters lichtten de redenen achter de petitie toe. Weliswaar is het in een aantal Europese landen, waaronder Nederland, inmiddels mogelijk voor bibliotheken om e-books uit te lenen aan hun gebruikers. Daarvoor moet in elk land worden onderhandeld met koepels van rechthebbenden – uitgevers, auteurs en andere ‘makers’. De laatsten staan het sterkst in die onderhandelingen, aangezien de leenrechtuitzondering op het auteursrecht dat geldt voor fysieke materialen niet geldt voor digitale content. Althans, dat is de communis opinio onder rechtsgeleerden (daarover verderop meer). In de praktijk betekent dit dat bibliotheken niet kunnen collectioneren, dus niet zelf kunnen bepalen welke boeken ze aan hun gebruikers willen aanbieden. Ook komt het voor dat uitgevers de voorwaarden dicteren waaronder bibliotheken het mogen doen.

Hier te lande is met de 5.000 titels op het landelijke e-book-platform ongeveer een kwart van alle als e-book beschikbare titels beschikbaar voor uitlening. Een veelgehoorde klacht is dat dit niet altijd de titels zijn waar de gebruikers op zitten te wachten. De Europese bibliotheekkoepel EBLIDA is daarom met deze Europabrede campagne gestart om het auteursrecht op dit punt gewijzigd te krijgen. Bibliotheken willen zelf kunnen bepalen welke titels ze tegen welke voorwaarden mogen aanbieden, en eisen ook dat ze daarvoor niet meer dan een redelijke prijs hoeven te betalen.

 

Directeur Hans van Velzen van de openbare bibliotheek Amsterdam presenteerde als voorzitter van de VOB-inkoopcommissie de thans gesloten overeenkomst tussen bibliotheken en uitgevers. Er is een basispakket e-content waar bibliotheekleden zonder meerkosten thuis gebruik van kunnen maken. Daarnaast komt er in de zomer een pluspakket waar leden tegen betaling van € 20 het recht verwerven om 18 titels te lenen. Dit wordt een strippenkaartmodel: zodra de 18 uitleningen ‘op’ zijn, kan een nieuwe strippenkaart worden gekocht.

In het basispakket komen in principe alleen titels uit de ‘long tail’ die 3 jaar of langer geleden zijn verschenen. Per uitlening wordt hiervoor een bedrag van € 0,12 (in het eerste jaar dat ze worden aangeboden € 0,24) afgedragen aan de rechthebbenden. In het pluspakket komen ook nieuwere titels te leen. Voor deze wordt in de eerste 6 (met uitloop naar 12) maanden € 0,48 afgedragen. Voor de CPNB-top-60-titels komt daar nog een opslag bovenop van € 0,12 (in totaal dus € 0,60 per uitlening). Nadat het echt nieuwe van het boek af is, in principe na 6 en ten laatste na 12 maanden, daalt het vergoedingsbedrag naar € 0,36, tot de 3-jaarsgrens wordt bereikt en de € 0,12 gaat gelden. Voor de 18 uitleningen per strippenkaart van € 20 wordt in totaal minder afgedragen dan er bij de leden wordt geïnd; wat er overblijft, vloeit in de bibliotheekkas ter dekking van de gemaakte kosten.

Gezocht wordt naar een businessmodel dat voor bibliotheken én rechthebbenden aantrekkelijk is, benadrukte Van Velzen: “Bibliotheken willen laten zien dat zij een rol kunnen spelen in het ‘legaliseren’ van het e-book-aanbod. Gelezen boeken worden door de bibliotheken betaald, en mensen raken eraan gewend dat voor het lezen van e-boeken betaald moet worden.” Ondanks deze wil tot samenwerking met rechthebbenden is de petitie volgens Van Velzen voor bibliotheken een noodzakelijke stok achter de deur om uit het totaal beschikbare aanbod een eigen selectie te kunnen maken en deze tegen eigen voorwaarden te kunnen uitlenen.

 

Rechtsgeleerde en advocaat Dirk Visser lichtte vervolgens in een geanimeerd betoog toe waarom de VOB een proefproces is gestart omtrent de leenrechtuitzondering. Hoewel de gangbare opvatting is dat de leenrechtuitzondering op het Nederlandse auteursrecht niet van toepassing is voor digitale content, is er toch een sprankje hoop dat de wet toch zo kan worden uitgelegd. Dit sprankje heeft te maken met de uitspraak van het EU-Hof in de zaak Oracle vs. UsedSoft, waarbij tegen de verwachting in het recht op het doorverkopen van licenties op software werd bevestigd. Waar iedereen verwachtte dat het Hof zou oordelen dat je licenties op gedownloade en gebruikte software niet mag doorverkopen als je die niet meer gebruikt, gebeurde het tegenovergestelde. De overwegingen die het Hof tot deze uitspraak brachten, zouden ook op het leenrecht van toepassing kunnen zijn.

“Noch de VOB, noch de Nederlandse overheid kan zelf naar het EU-Hof stappen om hierover een uitspraak te vragen. De enige weg is het beginnen van een proefproces bij de rechtbank. De rechtbank kan vervolgens het Hof om een uitspraak vragen.” De hoogleraar intellectueel eigendomsrecht (RU Leiden) hoopt dat partijen er gezamenlijk bij de rechter op zullen aandringen meteen om een uitspraak van het Hof te vragen en het niet op een slepende procedure bij het Gerechtshof en de Hoge Raad zullen laten aankomen. In dat geval komt er relatief snel duidelijkheid voor alle partijen. Visser stelde dat dat in ieder geval in het belang van de auteurs zou zijn. Die ontvangen per digitale uitlening nu namelijk een hogere vergoeding dan voor een ‘papieren’ uitlening.

Op 27 mei is er voor de Haagse rechtbank een comparitie der partijen. De gedaagde koepelorganisatie Stichting Leenrecht stelt zich neutraal op en voegt zich naar het oordeel van de rechter. De koepels van uitgevers en auteurs alsmede de Stichting Pictoright zijn echter 'tussengekomen' met een tegenclaim. Het lijkt erop dat in ieder geval de uitgevers niet in de wens van de VOB-raadsman zullen meegaan en het toch op de langdurige rechtsweg willen laten aankomen.

 

Europarlementariër Marietje Schaake (D66, Alliance of Liberals and Democrats for Europe) maakte duidelijk waarom zij zich in de komende jaren in Europa sterk gaat maken voor hervorming van het auteursrecht. In de digitale werkelijkheid van nu gaat dit recht, ontstaan in het pre-digitale tijdperk, steeds meer knellen. Het auteursrecht was en is bedoeld om een goede balans te vinden tussen twee aspecten van het algemeen belang. Enerzijds een economische prikkel voor makers om goede content te produceren en aan hun werk een goede boterham te verdienen. Anderzijds het belang van het algemene publiek om tegen zo laag mogelijke drempels gebruik te kunnen maken van wat er aan kennis en cultuur beschikbaar is. Al vaak is vastgesteld dat de nationale wetten in de 28 EU-landen danig van elkaar verschillen, wat het uiterst lastig maakt om tot een uniforme Europese richtlijn te komen. Dat mag Europese beleidsmakers en politici er volgens haar niet van weerhouden het toch te gaan doen. De intentie met wetten en regels is dat zij het algemeen belang, the public interest, dienen, en niet zoals nu dat algemeen belang in de weg zitten, aldus Schaake. Niet alleen bij het uitlenen van e-books, zoals de haar sympathieke EBLIDA-petitie onderstreept, maar ook bij zaken als het ontsluiten van cultureel erfgoed op het web en het hergebruik van tekst en data voor onderzoeksdoeleinden.

De Europarlementariër, bekend van haar succesvolle acties in het Europees Parlement tegen het ACTA-verdrag en vóór het veiligstellen van netneutraliteit, noemde het opnemen van open access als beleidsdoelstelling in het Horizon 2020-programma van de EU als voorbeeld van hoe het ook kan. Tevens brak zij een lans voor het gelijkschakelen van btw op fysieke en digitale boeken. In veel landen, ook hier, geldt voor papieren boeken het lage en voor e-books het hoge tarief. Wat Schaake betreft komen beide in het lage tarief. Ze beloofde zich sterk te gaan maken voor eerlijke systemen met eerlijke prijzen: “Uitgevers moeten zich realiseren dat er geen competitie is tussen van papier en van scherm lezen, maar dat het eerder gaat tussen lezen versus sport en andere vormen van vrijetijdsbesteding.” Het wegnemen van onnodig hoge drempels om te kunnen lezen zou volgens haar de hoogste prioriteit moeten hebben. 

Zie ook deze uitstekende post van Raymond Snijders voor meer achtergrondinformatie over de EBLIDA-campagne en het uitlenen van e-books door bibliotheken. 

Read more…

InformatieProfessional schreef gisteren: "Amerikaanse staten bemoeien zich met prijzen ebooks voor bibliotheken". Dat artikel sluit af met "Ook in andere staten en gemeenten zijn er initiatieven om ebooks betaalbaar te maken voor leden van openbare bibliotheken."

Het is voor de geïnteresseerden misschien wel aardig om te kijken om welke initiatieven het precies gaat, en hoe die initiatieven eruit zien. In dat kader is het artikel Declaring Independence, op The Digital Shift een aanrader. In dat artikel wordt dieper ingegaan op projecten als Enki Library en DAZL. Een citaat:

"In May, California’s Califa Group debuted a proprietary ebook platform called Enki. Developed in conjunction with the Contra Costa County Library (CCCL) with the support of software consultancy Quipu Group, Enki was designed to allow member libraries to loan out ebook content hosted on Califa-managed Adobe Content Servers, similar to the Douglas County model. The State Library of Kansas, which provided seed funding for the project, plans to debut Enki to users of its online EZ Library this month. Massachusetts and ­Arizona are in earlier stages with their own projects, but the Douglas County model was an initial source of inspiration for both. Although there are differences in their approaches and goals, in all four cases, key objectives include giving libraries within these states more long-term control over a portion of their ­ebook content and giving them a way to acquire and host ebook content donated by or purchased directly from authors, publishers, and independent distributors.

“I see the Enki platform giving access to small presses and self-published work,” says Kansas State Librarian Joanne (Jo) Budler, LJ’s 2013 Librarian of the Year."

Bibliotheken die zelf initiatieven op het gebied van eboeken en uitgeven ontplooien: ik vind dat een goede ontwikkeling. Het sluit mooi aan op het artikel dat ik in 2011 schreef voor DB: Bibliotheken en e-books: afwachten of zelf uitgeven?

Afbeelding: Tumblr

Read more…

Een paar weken geleden werd bekend gemaakt dat er tussen uitgevers en de bibliotheken overeenstemming is over het feit dat er geen centrale afspraak komt over een 'leenrecht voor e-books'.

Uitgevers die voorheen de boot afhielden, komen er met VOB/NBD|Biblion misschien nu wel uit. En kunnen bibliotheken meer e-books aanschaffen en beter aan de groeiende vraag voldoen.

Collectiemanagers kunnen via bestellijsten hun collectie uitbreiden. Iedere bibliotheek gaat zo naar vermogen een collectie e-books opbouwen.

De droom die ik ooit had van een grote landelijke bak met e-books, waarin bibliotheekleden terecht zouden kunnen, lijkt zo niet uit te komen. Alle bibliotheken dezelfde collectie. Het moet niet nog gekker worden. Of zoiets. Of misschien uiteindelijk wel?

Een argeloos bibliotheeklid van een doorsnee basisbibliotheek, die graag e-books wil lezen is aanvankelijk blij met de bescheiden collectie bij zijn bieb.

Totdat hij de grote collectie van die enorme bibliotheek in de Randstad ziet. "Zo, die hebben veel e-books!"

Hé, je kunt er ook online lid worden! Of ik rij daar volgende week toevallig toch langs. En het abonnement is daar nog's veel goedkoper ook!

Weet je, ik ga m'n abonnement hier opzeggen en daar lid worden... Wie gaat me tegenhouden?

Tja, en dan gaan misschien ende wellicht uiteindelijk de kleinere bibliotheken veel leden verliezen en kunnen de grotere de kosten voor veel e-book uitleningen niet meer betalen.

Gaat daar uiteindelijk iets goed mis in de toekomst? Komt er dan misschien toch één landelijke bibliotheek voor e-books? Ik weet het niet.

Het is ingewikkeld...

Read more…

BNL-blog: e-books, p-books en bibliotheken

Gaat het goed met papieren boeken?
Gaat het e-boek het papieren boek verdringen? Die vraag houdt velen en natuurlijk vooral ook veel vakgenoten bezig zonder dat daar een bevredigend antwoord op komt. Immers, niemand kan in de toekomst kijken en de beschikbare onderzoeksgegevens zijn voor meerderlei uitleg vatbaar. Vorige week dinsdag stond er een mooi artikel (zie ook de vele reacties) over de aangekondigde ondergang van het papieren boek in ‘The Guardian’ waarin schrijver Lloyd Shepherd alle onheilstijdingen stevig relativeert. Shepherd stelt dat het eigenlijk erg goed gaat met papieren boeken. Hij wijst er terecht op dat in de afgelopen 10 jaar in Engeland het aantal gepubliceerde boektitels met 42% is gestegen. Ook de verkoopcijfers stegen in die jaren indrukwekkend. Er werden bijvoorbeeld 44% meer romans verkocht. De verkoop van jeugdboeken verdubbelde zelfs. Vrijdag in dezelfde week viel er echter in NRC te lezen dat in Nederland de uitgevers er voor kiezen om in het licht van de crisis en onder het motto van ‘minder is meer’ het aantal titels met zo’n 30% terug te brengen. Maar wat mij betreft nog te vroeg om daar een rappe ondergang van het p-boek op te baseren.
 
Het gaat nog beter met e-boeken (in de VS dan)
Aan de andere kant kun je je, op basis van de berichtgeving in de media dan, niet aan de indruk onttrekken dat het in de VS met die verschuiving van p-boeken naar e-boeken heel hard gaat. Veel harder dan in de rest van de wereld. Er worden indrukwekkende verkoopcijfers van e-boeken genoemd waaruit je zou kunnen afleiden dat er een einde gaat komen aan het tijdperk van het papieren boek. Dit is vooral te danken aan de dominante positie van online winkel Amazon met z’n zeer laagdrempelige Kindle Store voor e-books. Ook Lloyd Stephens meldt dit in z’n artikel maar weet ook hier weer interessante nuanceringen aan te brengen. In het geval van Amazon meldt Stephens bijvoorbeeld dat de online megastore weliswaar meer e-books verkocht dan p-books maar dat wel bóvenop een nog altijd stijgende verkoop van p-books t.o.v. het vorige jaar. Kortom Amazon is in de VS natuurlijk wél een enorme bedreiging voor de lokale boekhandel maar naast de stevige ontwikkeling van e-books gaat het dus ook in de VS hartstikke goed met de (online) verkoop van p-boeken. Dus hoezo ondergang van het p-boek?
 
Bibliotheken en e-boeken
De Amerikaans openbare bibliotheken willen natuurlijk ook graag meedoen in de e-race maar moeten daar een flink gevecht met uitgevers en intermediairs voor leveren. Een mooi overzichtsartikel in The Phoenix laat zien dat de openbare bibliotheken in de VS behoorlijk wat titels aanbieden via hun intermediair Overdrive. Dat is zeker positief. In het Phoenix-artikel valt echter ook te lezen dat Bibliotheken per e-book een hogere aanschafprijs moeten betalen dan particulieren en vervolgens niet eens de eigenaar worden van het e-book. Dat is dus minder positief. Feitelijk koopt een bibliotheek bij Overdrive alleen de licentie waarmee het recht op tijdelijke beschikbaarstelling van het boek wordt geregeld. En dan zijn er ook nog eens grote boze uitgevers zoals Harper/Collins die vinden dat een bibliotheek al na 26 uitleningen de licentie op het e-book opnieuw moet aanschaffen. In dat licht moet je ook de deal zien die Amazon met Overdrive heeft gesloten. Bij een aantal bibliotheken in de VS kunnen bibliotheekleden vanaf september via Overdrive e-boeken van Amazon op hun Kindle lezen op basis van tijdelijke beschikbaarheidstelling. Heel leuk natuurlijk voor de leden. Maar ook hier betaalt de bibliotheek nog een te hoge prijs.

Bibliotheken en e-boeken in Nederland
In Nederland is de situatie niet zo heel verschillend met de VS. Ook hier zijn bibliotheken afhankelijk van de bereidwilligheid van uitgevers en kunnen de leden nu alleen nog uit een zeer beperkte hoeveelheid e-boeken kiezen via intermediair Ebsco. Uitgevers zien een grote rol voor bibliotheken op het gebied van e-boeken eigenlijk niet zo zitten. Het is vooral aan doortastend optreden van de Stuurgroep E-books te danken dat de uitgangspositie voor bibliotheken langzaam verbetert. De stuurgroep probeert het voor elkaar te krijgen dat ook Nederlandse openbare bibliotheken op grotere schaal e-books ter beschikking van hun leners kunnen stellen. Of dat dan via het nieuwe nog te bouwen ‘Nederlandse Digitaal Platform voor de opslag en distributie van digitale boeken’ moet gaan verlopen óf via een eigen platform van de bibliotheken of op nóg een andere manier is de vraag. Volgens Boekblad verlopen de gesprekken tussen de Stuurgroep en de Groep Algemene Uitgevers (GAU), die namens de uitgevers de onderhandelingen met de stuurgroep voert, in ieder geval weer in goede harmonie. De persberichten in Boekblad zijn nog wel vaag, in de woorden van Voorzitter stuurgroep Hans van Velzen:  ‘We hebben over en weer voorstellen gedaan, daar wordt nu naar gekeken. Ook zal er overleg zijn met de achterbannen. Waarschijnlijk vergadert in september het GAU-bestuur erover, daarna zullen we met concrete inhoud naar buiten komen.’ Mijn advies aan de stuurgroep zou zijn om toch vooral niet op 1 paard te wedden, maar ook zelf rechtstreeks met uitgevers te blijven praten. En natuurlijk de eregalerij met gratis e-books uitbreiden.
Voor meer informatie over de Stuurgroep zie de informatie over de Stuurgroep op BNL's nieuwe corporate website..

Doorbraak of geen doorbraak?
2011 zal in ieder geval in Nederland nog zeker niet het jaar zijn van de verwachte grote doorbraak van het e-boek en zal het geduld van in e-boeken geïnteresseerde bibliotheekleden nog wat langer op de proef worden gesteld. Wat inmiddels wél duidelijk is, dat Nederlands eigen Bol.com een interessante deal met Sony heeft gesloten. Met Sony’s in oktober uit te brengen PRS-T1 kun je via draadloos internet met een paar drukken op de knop e-boeken uit de winkel van Bol downloaden en lezen. Dat gaat dus al een beetje op de combinatie Amazon/Kindle lijken. Ik denk maar zo dat Bol dit graag geregeld wilde hebben vóór de in het najaar verwachte introductie van de Nederlandse editie van Google’s platform voor e-boeken ‘Google eBooks’. Ook Google gaat z’n online winkel voor e-boeken voorgeïnstalleerd op bepaalde e-readers aanbieden. Nu nog wat doen aan die veel te hoge prijs voor e-boeken en de grote doorbraak in Nederland kan ook komen. Nog even terug naar de beginvraag van dit stuk. Is de de vraag of p door e wordt verdrongen eigenlijk wel zo relevant? Ook in NRC stond afgelopen weekeinde een mooi stuk van Raymond van den Boogaard over cultuurbezoek en tijdsbesteding. Van den Boogaard laat daar haarscherp zien dat het bij steeds minder beschikbare vrije tijd en steeds meer aanbieders op de vrijetijdsmarkt een hell-of-a-job wordt voor de  aanbieders van meer tijdrovende culturele geneugden om de huidige sterke positie te behouden. Van den Boogaard heeft het in het artikel niet over boeken. Maar is boeken lezen niet de meest tijdrovende ‘culturele’ activiteit van allemaal? Kortom alles wat rond boeken lezen, lenen, kopen, terugbrengen etc. maar enigszins tijd kan besparen is welkom. Vanuit de consument gezien is het perspectief voor het e-book op langere termijn daarom gewoon veel gunstiger dan voor p-boeken. Ik weet uit eigen ervaring hoe ongelooflijk gemakkelijk zo’n Kindle in de praktijk werkt. Boeken zoeken en bestellen bij Amazon is letterlijk secondenwerk en het lezen op een Kindle is even plezierig als bij een p-boek. Als bibliotheken met aanbod en services bij die ervaring weten aan te sluiten dan ziet de toekomst er eigenlijk best zonnig uit.
foto door 3dom
Read more…

Bibliotheken en e-books

Onlangs was ik op een avond over e-books met Jef Maes, hoofd van boek.be. Iemand stelde de vraag hoe de boekenbeurs er over 5 jaar zou uitzien. Hij zei: “De boekenbeurs zal er niet zo anders uit zien als nu. Er zullen nog steeds gedrukte boeken zijn. Alleen zullen er e-books bij komen. Er zullen toestellen staan waarop je je e-reader kan leggen op de kaft van een boek waarmee je dan draadloos dat boek op je toestel zet. Daarna ga je naar de kassa om af te rekenen.”
Zo geldt het ook voorbibliotheken. Bibliotheken zullen gedrukte materialen blijven aanbieden. Maar daarnaast zullen bibliotheken ook e-books aanbieden. Hoe we dat zullen doen, is nog onzeker. Het Vlaams Overlegplatform e-books heeft nog geen sluitende afspraken voor de bibliotheeksector. Momenteel bieden we dus enkel content aan in pdf-vorm, gratis en onbeperkt, via de catalogus. Tik maar eens Thea Beckman in in
puurs.bibliotheek.be. Scroll door de resultaten en je zal een gele ster zien ‘dbnl full text’. Dit is een e-boek dat wij nu al aanbieden. Je kan het boek gewoon online lezen. Er is ook een downloadmogelijkheid. In eerste instantie kon je dit boek gewoon downloaden en op je e-reader zetten. Recent is dit echter gewijzigd. Je krijgt nu volgende tekst:

“Hoewel de DBNL zich steeds inspant om inbreuken op auteursrechtelijk beschermd tekst- en beeldmateriaal te voorkomen, en ook bij onbedoelde inbreuk gewoon is het desbetreffende tekst- en beeldmateriaal op eerste verzoek van de rechthebbende van de website te verwijderen, bestaat momenteel onduidelijkheid over derechtmatigheid van het gebruik van een deel van het beschikbare beeldmateriaal. Deze onduidelijkheid noodzaakt ons in de praktijk om voorlopig een grote hoeveelheid beschikbare afbeeldingen niet (meer) op de website te tonen, ook afbeeldingen waarvan bij een individuele toetsing zou blijken dat het tonen in de DBNL op geen enkele wijze een inbreuk is op de rechten van enige rechthebbende. Wij beschouwen deze situatie als uiterst ongewenst, maar zien op dit moment geen andere mogelijkheid om zo veel mogelijk zeker te stellen dat wij geen onbedoelde inbreuken plegen.”

Dit toont het onzekere statuut waarin het aanbieden van e-books momenteel verkeert. Voor we als bibliotheken volop kunnen inzetten op het aanbieden van digitale content, naast de gedrukte content, moet het wettelijk kader geregeld zijn.Daar wordt hard aan gewerkt.

Desalniettemin willen we ons publiek laten weten wat de evolutie is.

Daarom hadden we tijdens de bibliotheekweek een aantal e-readers in onze bibliotheek.


Ik ken een bibliotheek die e-readers met een twintigtal boeken op in de collectie heeft. Je kan deze e-readers lenen tegen een waarborg van 50 euro. De content is afhankelijk van de reader, want elke reader heeft vaak een eigen formaat. Wij vinden het niet opportuun dat een bibliotheek hardware aanbiedt. We hebben ook geen cd-spelers in ons aanbod, dus waarom zouden we e-readers aanbieden? Bovendien is momenteel het nederlandstalig aanbod nog summier. We zijn in onze bib dus geen early adopters maar evengoed willen we niet als laatsten op de digitale kar springen. Maar wat zijn zo’n e-readers? Wat kunnen ze? Hoe liggen ze in de hand? We lieten ons publiek kennismaken metBookeen Cybook Opus (€ 180), iRiver Story (€ 239), BeBook Neo (€ 275) – mijn favoriet (met pennetje), Sony PRS 600 (€ 235), en de iPad.


Functionaliteiten, vormgeving, gewicht, schermreflectie, techniek. Het kwam allemaal aan bod. Naast de e-inkt-readers kwam als top of de bill de iPad. Daarop hadden we 3 verschillende versies van Alice in Wonderland. Een versie aansluitend bij een gewoon boek, een iFlow en de geanimeerde Alice waar de kinderen dol op zijn.

Het concept 'boek' zal de komende jaren veel veranderen.
De interactiemogelijkheden en de combinatie van technieken verrijkt het lezen. Zo zullen ook mensen die niet graag lezen, toch uitgedaagd worden om te lezen. Als leesbevordering kan dat tellen. De nieuwe generaties e-Books zullen daarbij een steeds grotere rol spelen. Maar daarnaast zullen, zoals reeds gezegd, de eerder statische, gedrukte en electronische boeken blijven bestaan. Al was het maar omdat het licht en compact is.
De bib (of toch een deel daarvan) in je broekzak of handtas. Leuk voor onderweg.

Read more…

Geen boekenplank nodig


Een attendering via Twitter: "Verplichte kost voor bibliotheken: 'No shelf required' "

“No Shelf Required: E-books in Libraries biedt lezers inzicht in de problematiek die het ebook met zich meebrengt voor bibliotheken en bevat innovatieve ideeën over hoe het digitale boek een plek kan krijgen in onze bibliotheken”, aldus Sue Polanka van de Wright State University Library in het voorwoord. “Er wordt aandacht besteed aan de complexe vraagstukken die digitale boeken oproepen en het boek bevat handvatten om hiermee om te gaan.”

Read more…

Persjournaliste Alies Uilen mailde me vorige week over het onderwerp e-boeken en bibliotheken. Ik voorzag haar van een aantal relevante links naar discussies op Bibliotheek 2.0.

Vandaag is haar artikel, Het spijt ons, maar het e-book is al uitgeleend, gepubliceerd.

"Het e-book. Bibliotheken willen uitlenen, uitgevers willen verkopen. Een strijd zonder wetten of regels.

Niet meer met een grote rugzak naar de bibliotheek, maar even de boeken van je keuze opladen op je e-reader. Het klinkt ideaal, niet alleen voor mensen met een zwakke rug, maar ook voor de bibliotheken zelf. Een digitaal boekenbestand betekent immers dat je als boekenkast alleen nog maar een harde schijf nodig hebt, waar bovendien een onbeperkt aantal mensen gebruik van kan maken.

Toch blijft het voorlopig toekomstmuziek, omdat uitgevers uit angst voor dalende verkoopcijfers nauwelijks boeken beschikbaar stellen. Tot ongenoegen van bibliotheken."

Read more…

E-book voor vijftigplus?

De Kindle, de e-reader van Amazon, wordt gekocht door vijftigplussers. Een gegeven dat Amazon zorgvuldig verborgen houdt omdat ze het hippe, jonge en coole imago in stand wil houden.

Klopt wel wat er gisteren in de NRC stond. Onze basisbibliotheek leent e-readers uit en vooral 50+ heeft veelvuldig reserveringen geplaatst.


Volgens de auteur, uitgever, is er nog hoop voor de uitgevers en zij relativeert de hype rondom de e-books. Omdat er op het artikel auteursrecht rust een klein stukje in dit blogbericht (voor het hele artikel raadpleeg de krantenbank in de aquabrowser)

Hieronder het begin van het artikel:


Het e-book is zeker niet alleen een hype. Maar de digitale profeten moeten niet denken dat uitgevers overbodig worden. Er komt vooral werk bij, voorspelt Mizzi van der Pluijm.


Al vanaf het allereerste begin ben ik een groot voorstander van e-books, en als uitgeverij hebben wij er hard aan gewerkt onze boeken als e-book leverbaar te krijgen. Nu kost het alleen nog maar geld, maar daarom is dit de tijd om te experimenteren zonder dat een foutje meteen dramatische gevolgen heeft.

Het gonst rondom ons uitgevers en e-book is het toverwoord. Drie keer zwaaien met je e-reader en de schrijver is bevrijd uit de ketenen waarin wij uitgevers hem jarenlang hebben vastgeslagen. Eindelijk kan hij zelf zijn publiek bereiken. En niet alleen voor de schrijver naakt de bevrijding, ook voor de boekhandelaar. Nu het uitgeven van een boek een kwestie is van een paar knoppen op een toetsenbord, is hij de nieuwe uitgever.

Om geen minuutje van deze revolutie te missen staan de media bol van de e-books, waardoor het gevoel van urgentie nog vergroot wordt. Maar ik wil toch een paar kanttekeningen maken.

Ten eerste vormt de omzet van de e-books nog geen procent van de totale omzet. Ook in Amerika niet. Terwijl de e-readers daar al langer op de markt zijn, en de agressieve benadering van e-books door Amazon toch zoden aan de dijk zou moeten zetten. Amazon is ertoe overgegaan e-books aan te bieden voor 9,99 dollar, ver onder de marktprijs. Maar ook die weggeefstrategie heeft er niet toe geleid dat er wat omzet betreft over serieuze bedragen gesproken kan worden.

Maar ook buiten de kille cijfers zijn er aanwijzingen. Toen Steve Jobs zijn iPad introduceerde, kwam het e-book als gebruiksmogelijkheid pas na een uur aan de orde. Wat aangeeft dat de ziener van deze tijd - en vooral ook de verdiener van deze tijd - eerst nog een paar honderd andere mogelijkheden ziet om aan de iPad geld te verdienen.

De Kindle, de e-reader van Amazon, wordt gekocht door vijftigplussers. Een gegeven dat Amazon zorgvuldig verborgen houdt omdat ze het hippe, jonge en coole imago in stand wil houden.

Dus hoe terecht is alle opwinding eigenlijk?

Read more…

Ebooks en ereaders verkopen prima bij Bol.com

Gelezen op Emerce: "In de laatste vier maanden van het jaar verkocht Bol.com 63.000 digitale boeken en 14.000 readers, leesapparaten. Bij de lancering van het ‘Digitaal Lezen’ sprak directeur Daniël Ropers nog de hoop uit dat er eind 2009 10.000 readers van Sony zouden circuleren. Dat getal is met 40 procent overtroffen. Zojuist maakte het bedrijf zijn eerste ervaringen met digitaal lezen bekend. De eerste groep digitale lezers blijkt het apparaat met verve te omarmen. Bij papieren boeken koopt men gemiddeld 5 à 6 boeken per jaar. Bij de digitale pendant ligt dat zeker twee keer hoger. Of die lezersgroep daadwerkelijk meer leest en blijft lezen, is niet bekend. Tachtig procent van de 63.000 verkochte boeken is Nederlandstalig. Bol.com denkt volgend jaar honderdduizenden eboeken en tienduizenden readers te verkopen." Zie ook het bericht Boekenverkoop staat bol van de e-books (Marketingfacts)
Read more…

Post-medium publiceren

De moeite waard: een publicatie van ene Paul Graham met de titel 'Post-Medium Publishing'. Een interessante kijk op content en de waarde daarvan, de manier waarop consumenten en uitgevers met content omgaan, en last but not least, op de mogelijke verschijningsvormen van nieuwe media. "I don't know exactly what the future will look like, but I'm not too worried about it. This sort of change tends to create as many good things as it kills. Indeed, the really interesting question is not what will happen to existing forms, but what new forms will appear. The reason I've been writing about existing forms is that I don't know what new forms will appear. But though I can't predict specific winners, I can offer a recipe for recognizing them. When you see something that's taking advantage of new technology to give people something they want that they couldn't have before, you're probably looking at a winner. And when you see something that's merely reacting to new technology in an attempt to preserve some existing source of revenue, you're probably looking at a loser." Goed gesproken Paul. @
Read more…

GO opleidingen

Nedap Librix