In de verstikkende greep van drie bestuurslagen?

[Josje Calff]

Vorig jaar mocht ik de Programmacommissie Bibliotheekinnovatie voorzitten, die in november 2008 het rapport Innovatie met Effect heeft gepubliceerd. Een cruciaal punt in dit programma was het reserveren van het overgrote deel van de € 20 miljoen innovatiegelden van OCW voor centrale besteding aan infrastructuur en content van de digitale bibliotheek.
Begin 2009 is een Regiegroep in het leven geroepen, om de besteding van deze gelden in 2009 te regisseren. Vanaf 1 januari 2010 zou deze taak structureel overgenomen moeten worden door het nieuw op te richten Sectorinstituut voor de Openbare Bibliotheken.

Ondanks het feit dat alle betrokkenen het - in elk geval op papier, héle dikke en nog steeds groeiende stapels papier - verregaand eens lijken te zijn over wat er moet gebeuren, blijkt met vrijwel ondoenlijk ook maar een millimeter vooruitgang te boeken. Hoe komt dat?

Geleidelijk kom ik tot de overtuiging dat het stelsel van openbare bibliotheken ten dode is opgeschreven. NIET omdat de openbare bibliotheek geen toekomst zou hebben, maar omdat die toekomst in belangrijke mate digitaal is, en zich op het internet afspeelt. Dat gegeven verdraagt zich slecht, om niet te zeggen noodlottig, met de huidige bestuurlijke inbedding in drie bestuurslagen: Gemeente (VNG), Provincie (IPO) en Rijk (OCW).

De drie bestuurslagen houden elkaar een in een verstikkende greep, die het einde van de sector zal betekenen .... tenzij .... Tenzij het voorgenomen Bibliotheekcharter, of een andere drastische ingreep, er in slaagt de bestuurlijke inbedding structureel aan te pakken.

[Wim Keizer]

Delen de andere leden van de Regiegroep Bibliotheekinnovatie (Marjan Hammersma en Gerard Reussink) deze mening?

Moeten we er van uit gaan dat het niets wordt met dat voorgenomen Bibliotheekcharter en het Sectorinstituut?
Betekent het einde van de sector ook het einde van de branche?
Betekent het einde van het zogenaamde stelsel van openbare bibliotheken ook het einde van de openbare bibliotheken zelf (voor het leeuwendeel bekostigd door één bestuurslaag, de gemeenten).

Waar blijft het projectplan van de door de Regiegroep aangestuurde Projectgroep (met programmanager Bart Drenth)? Het zou er 1 mei zijn. De bibliotheken kunnen er beter niet op wachten, maar zelf - als branche - de handen ineen slaan. Dat hadden ze al veel eerder moeten doen.

Wim Keizer

[Josje Calff]

Voor alle duidelijkheid: dit niet een "mening van de Regiegroep". Het is wat mij persoonlijk zorgen baart - en ik ben benieuwd hoe anderen van binnen of buiten de sector daarover denken.

[Edwin Mijnsbergen]

Dag Josje,

Ik weet zo weinig van die bestuurlijk inbedding en het verstikkende karakter ervan dat ik hier niet goed op weet te reageren.

Volgens mij is het echter een heftige uitspraak die je hier doet en ik ben dan ook bijzonder benieuwd hoe andere mensen hierover denken.

Ik heb overigens wel een vermoeden waar je op doelt. Is er ergens een concreet voorbeeld te vinden van die verstikkende werking? Misschien in een een document van Wim of van iemand anders?

Groet,

Edwin

[Eppo van Nispen tot Sevenaer]

Kijk aan , een vrolijk lid van de vrolijker commissie zelf dat een mooi stuk afleverde. Met zorgen over hoe nu wat. Dat roept om een reactie. Voor zover ik daar op kan reageren ben ik meer van het vertrouwen houden. Natuurlijk snelheid is geboden om velerlei redenen. De toekomst is inderdaad digitaal (dat voor mijn kinderen eigenlijk analoog is) en het in ieder geval daar dus ook goed regelen. En ja, er zijn 3 bestuurslagen bij betrokken. En die bestuurslagen komen uit een papieren tijdperk, met papieren achtergrond. Vandaar de stapels. Maar er wordt gelukkig bewogen. Beter dan niks, want het is ook niet niks. Afscheid nemen van bestaande zaken en vooruit kijken hoe het nu voorlopig goed te regelen. Dat binnen een korte tijd over een instituut dat al zolang bestaat. Dat is ook een beetje de kneep tussen digitaal en analoog. Lokaal is vooral fysiek beperkte afstand, digitaal is vooral globaal 24/7. Natuurlijk moet er wat gebeuren, en het liefst snel een beetje, ook ik heb dat gisteren betoogd voor wat betrokken ambtenaren (en betrokken zijn ze). Er is geen tijd te verliezen, zeker nu niet, die zorg deel ik al sinds ik hier ben. Maar nogmaals er is beweging en volgens mij, dankzij jullie stuk, een goede kant op. Eerst voordeel van de digitale twijfel geven. Meedenken en roepen en sturen waar kan. In juni tijdens ledenvergadering VOB zal de eerste move echt duidelijk worden. En als iedereen goed beweegt kan het goed komen.....

[ria]

Ik heb me jaren geleden al voorgenomen me nooit meer te verbazen of kwaad te maken over de structuur van de openbare bibliotheken. Maar deze noodkreet klinkt bekend. Alleen ik dacht juist dat er inmiddels iets aan het veranderen was en dat bij bibliotheken (en ik dacht dus ook bij hun subsidiegevers) de gedachte had postgevat dat de digitale toekomst inderdaad niet meer op lokaal of provinciaal niveau ligt, met alle consequenties vandien voor organisatie en stelsel. Maar misschien wilde ik dat wel te graag geloven en zijn er zoals altijd weer tegenkrachten aan het werk.

Ik zou zeggen, blijf geloven in een digitale toekomst voor de openbare bibliotheek, vecht door, speel voor mijn part valse spelletjes, zeg nee en doe ja of gooi een slaapmiddeltje in de juiste kopjes koffie :) . Het mag en kan toch niet zo zijn dat een 'stelsel' ; niet meer dan een simpel afspraken-systeem en bepaald geen harde wet- en regelgeving vernieuwing in de weg staat.

[Gert Jan Hermus]

@Josje: Ik ben ook benieuwd naar waar je feitelijk op doelt. Als ik het goed interpreteer, dan ben je na dat voorzitterschap ergens mee blijven zitten. Kun je voorbeelden geven van die verstikkende werking?

Ik heb veelvuldig contacten met gemeentelijk beleidsmakers over allerlei bibliotheekzaken, vooral analoge. Daar zijn we in onze regio met allerlei partijen met volle overtuiging, heel hard mee bezig. En hoewel we steeds verder digitaliseren is het einde van die analoge bibliotheek, ook volgens die partners, nog niet in zicht. Al was het alleen maar omdat onze partners zelf nog niet zo ver zijn. We moeten in onze drang naar de 2.0-veranderingen onze overige activiteiten niet vergeten. En bij die activiteiten ervaar ik in mijn huidige netwerken de bestuurslagen (nog) niet als verstikkend.

Groeten,
Gert Jan Hermus

[Josje Calff]

Beste Wim, Edwin, Eppo, Ria, Gert-Jan en anderen,

Het is prettig te merken dat mijn “noodkreet” in elk geval betrokken reacties oproept. En na er weer een nachtje over geslapen te hebben, ben ik, net als Eppo, toch vooral weer op de lijn van het vertrouwen houden. Maar ... soms kost dat wel even moeite.

Ik zou heel graag direct al uitgebreid reageren en uitleggen wat ik bedoel, maar het is niet zo makkelijk dat even kort en helder onder woorden te brengen. Hieronder een voorlopige poging – ik kom er zo snel mogelijk op terug.

Van al het geld dat in Nederland aan de openbare bibliotheken wordt uitgegeven, is veruit het grootste deel, grofweg 80%, afkomstig is van de gemeenten, ca. 15% van de provinciale overheden en ca. 5% van het Rijk. De gemeenten bekostigen primair hun eigen, lokale openbare bibliotheken en zijn dus ook vooral geïnteresseerd in wat de “eigen” bibliotheken daarvoor kunnen bieden aan de “eigen” lokale bevolking. Niet alle lokale bestuurders en hun vertegenwoordigers hebben verstand van ontwikkelingen op bibliotheek- en informatiegebied, zeker niet van digitale ontwikkelingen – en dat is ook niet verwonderlijk.

Drie jaar geleden, toen ik in 2006 de Evaluatiecommissie Besteltaken VOB voorzat, liep ik voor het eerst op tegen de mij tot dan toe onbekende “muur” van de bestuurlijke, en dus ook financiële, inbedding van het openbare bibliotheekwezen in de drie bestuurslagen. Ik ervoer dat uitsluitend datgene bespreekbaar was, wat zowel voor de centrale overheid (OCW), als voor de provinciale overheden (vertegenwoordigd door het IPO) als voor de gemeentes (vertegenwoordigd door de VNG) aanvaardbaar was – en ... dat bleek niet veel te zijn.
Ook voor de Innovatiecommissie, die vorig jaar het rapport Innovatie met Effect opstelde, bleek het voortdurend noodzakelijk uitsluitend datgene op te schrijven, en de formuleringen zo te kiezen, dat het niet alleen voor de primaire opdrachtgever (OCW) aanvaardbaar was, maar ook voor IPO en VNG – en die twee, met name de laatste, waren niet zomaar overtuigd van het belang van een gezamenlijke “digitale bibliotheek” (wat daaronder dan verstaan moet worden laat ik hier maar even buiten beschouwing). Het voornemen om geld te besteden aan gezamenlijke digitale faciliteiten werd al snel ervaren als het “weghalen” van geld voor de lokale bibliotheken. Uitleggen dat alle bibliotheken van deze voorzieningen zouden profiteren, was lastig. Maar goed ... er is succesvol gepolderd en het resultaat stemt redelijk tevreden: het van OCW afkomstige innovatiebudget van 20 miljoen euro is voor het overgrote deel gereserveerd voor de digitale infrastructuur en voor digitale content. Het is een beginnetje ... een héél klein beginnetje, tot nu toe alleen nog op papier.

De openbare bibliotheek rust nu en in de toekomst op twee peilers: de (veelheid aan) lokale fysieke bibliotheken en de (ene) digitale bibliotheek, plaatsonafhankelijk via internet. Daarbij past een betrokkenheid van twee overheidslagen, een gemeentelijke en een centrale. Drie is te veel.
Het zou verspilling zijn wanneer elke openbare bibliotheek in Nederland apart digitale diensten en produkten zou gaan ontwikkelen: één keer (en dan wel meteen goed) is in de digitale wereld genoeg voor “overal”. Voor het totale OB-wezen zou dan grof geschat 25% van het totaal aan nu beschikbare middelen, ca. 125 miljoen euro, naar ontwikkeling, beheer en onderhoud van die digitale faciliteiten moeten gaan, niet éénmalig, maar structureel, jaarlijks, permanent. Wat zou er nu logischer zijn, en een beleid mogelijk maken dat vele malen slagvaardiger kan zijn dan nu, dan om dat geld rechtstreeks vanuit OCW te besteden aan een Sectorinstituut dat als voornaamste taak heeft de digitale voorzieningen te (doen) ontwikkelen, beheren en onderhouden, terwijl de gemeenten hun eigen lokale bibliotheken bekostigen?

Maar ... zo zit de werkelijkheid niet in elkaar ... héél misschien kan het aangekondigde bibliotheekcharter iets in deze richting betekenen??? 't is weer bedtijd ...

[francien]

beste Josje, je cri-de-coeur is niet onbekend. Graag maak ik je attent op het initiatief dat de branche zelf heeft genomen op dit punt. In de decentralisatie eind 80-er is wetgeving voor het openbaar bibliotheekwerk komen te vervallen. Zie voor dit initiatief de website van de VOB.

[Edwin Mijnsbergen]

Ter aanvulling: op http://www.zbdigitaal.nl/2009/05/heeft-de-openbare-bibliotheek-nog-... ook nog een aantal reacties...

[Josje Calff]

Beste Francien,
Dank dat je me hierop attendeerde - dat ik daar niets van wist geeft maar weer eens aan dat ik geen insider ben!

Maar: in mijn ogen is dit voorstel voor een bibliotheekwet helemaal niet "de oplossing".

Waar het mij om gaat is dat de "netwerkorganisatie" gewoon niet geschikt is om de (ene, gezamenlijke, voor elke lokale bibliotheek onmisbare) digitale openbare bibliotheek tot stand te brengen, te beheren en up to date te houden (een structurele taak dus!).
En de provinciale bestuurslaag zie ik ook helemaal niet zitten: er moeten landelijk 20 à 30 grote OB's komen, met elke een aantal filialen, die het hele land "dekken" voor de lokaal gewenste voorzieningen. PSO's zijn dan ook nergens meer voor nodig.

(Ik weet best dat ik mij niet populair maak met deze uitspraken hoor, maar goed ...dat is het voordeel van het buitenstaander zijn ;-))

[Esther Westerveld]

Hallo Josje,

Je schrijft dat PSO's nergens voor nodig zijn. In principe is dat waar. Met een sterke (landelijke) digitale bibliotheek en sterke (lokale) fysieke bibliotheken is een tussenlaag niet nodig.

In de praktijk vervullen de PSO's een belangrijke functie in het bibliotheeknetwerk. In de PSO's wordt de vertaling gemaakt van landelijke ontwikkelingen (niet alleen bij de VOB, maar ook in de samenleving) naar lokale implementatie. Een aantal basisbibliotheken doet dat uitstekend zelf, maar er is een grote groep basisbibliotheken die niet de financiën en de menskracht in huis hebben om zelfstandig te innoveren.

Ik denk dat we als branche moeten proberen die belangrijke functie te waarborgen voor we de provinciale laag opheffen. En overigens denk ik dat de 15% financiering die bij de provinciale overheden vandaan komt wel de moeite waard is om voor het openbaar bibliotheekwerk te behouden.

Is het een idee als PSO's met de VOB fuseren? Het klinkt een beetje vreemd in tijden van ontvlechting, maar soms kom je met pragmatisme verder dan met duidelijkheid. Het resultaat zou een organisatie kunnen zijn met 20% van het landelijk budget voor openbaar bibliotheekwerk en een aantal regionale kantoren die garanderen dat de landelijk ontwikkelde producten geïmplementeerd kunnen worden door de lokale basisbibliotheken.

[Arda Nieuwland]

Graag wil ik hier nog aan toevoegen dat de PSO's naast adviezen e.d. ook collecties leveren aan scholen, zorginstellingen, servicepunten en bibliotheken. Dit werk wordt door de bibliotheek aan de PSO uitbesteed omdat het daar door de grotere schaal efficiënter en klantgerichter uitgevoerd kan worden én omdat er op die manier mensen aan kunnen werken die er alles van weten. Als 20 à 30 bibliotheken dit voor het hele land zouden moeten verzorgen zal dat naar mijn idee leiden tot kwalititeitsverlies. Hiermee wil ik niet zeggen dat deze vormen van service per se geboden moet worden vanuit een PSO, maar wél dat een grotere (provinciale) schaal voordelen biedt.