Naar een nieuwe Vereniging van Openbare Bibliotheken

[Wim Keizer]

Op donderdag 13 december komen de leden van de VOB weer bijeen in de Grote Hal van het Vergadervolk te Utrecht. Wat gaan zij daar bespreken?
Wat gaan zij daar in de toekomst doen?

Het antwoord is de uitkomst van de thans lopende strategiediscussie. Voorgebakken digitale formats van hogerhand invullen of samenwerking en netwerkvorming van onderaf vormgeven: vrijwillig een beetje eigen identiteit inleveren voor het belang van het collectief?

Het VOB-bestuur heeft vier inhoudelijke onderwerpen vastgesteld. Drie van de vier onderwerpen, te weten Digitalisering, HRM-beleid en Marketing zijn logisch. Daar kan niemand het belang van ontkennen. Iets minder logisch zijn “etalages” en “cultureel ondernemen”. Het is niet helemaal duidelijk waarom “etalages” zo prominent in de top-4 moeten staan, behalve als gevolg van lobby voor deelbelangen. En “cultureel ondernemen” is weer zo breed dat je er alle kanten mee uit kunt. Een onderwerp dat ik een veel hogere prioriteit zou willen geven is gezamenlijke presentatie in naamgeving en logo, zowel fysiek als op internet: de bibliotheek moet bij zoekacties bovenaan uitkomen.

Het vijfde onderwerp is de structuur van het stelsel en de rol van de VOB daarin. Daar heb ik tot nu toe geen VOB-notities of -brie-ven over gezien. Hoopt het VOB-bureau dat dit vraagstuk zich vanzelf oplost door er gewoon over te zwijgen en ondertussen min of meer vanzelfsprekend de rol van het Procesbureau over te nemen? Het blijft ook erg stil rondom het voorgenomen samengaan van VOB en WOB. De WOB is een zuivere ledenvereniging, de VOB zit in een spagaat tussen leden en OCW. Oorzaak van de stilte?

Sprekend over een nieuwe VOB zal duidelijk moeten worden:
- welke doelen en taken die nieuwe VOB heeft;
- wie er leden zijn van de nieuwe VOB;
- wie er zorg draagt voor de financiering van welke taken van de nieuwe VOB;
- hoe de nieuwe VOB gepositioneerd wordt t.o.v. de andere spelers in de bibliotheekbranche.
In mijn VOB-special van vorig jaar oktober ben ik op al deze vier punten ingegaan en concludeerde ik dat allereerst belangrijk is tot een door de BB’en gedragen visie te komen omtrent de mate van decentralisatie of centralisatie van het bibliotheekwerk, langs lijnen van taakgebieden die al dan niet een collectieve aanpak vereisen.

Misschien is het aardig, gegeven de decentralisatie van het openbare bibliotheekwerk, eens naar de VNG te kijken.
Is de VNG een verlengstuk, een uitvoeringsapparaat van de departementen? Duidelijk niet. De VNG heeft een visie ontvouwd waarbij de gemeenten niet “een lagere overheid” zijn, maar de eerste overheid.
En in de bibliotheekbranche is de BB de hoeksteen van het stelsel. Daar past geen Vereniging van BB’en bij die primair uitvoeringsorgaan is voor OCW.

Onderkent de VNG de noodzaak van gezamenlijke strategie, slagkracht en schaalgrootte van gemeenten en vervult zij daarin een regiefunctie? Duidelijk wel. Dan kan ook de VOB zo’n regiefunctie vervullen. Je kunt een regiefunctie echter alleen maar goed vervullen als de regisseur de regie gegund wordt. Dat is een kwestie van gezag verwerven en houden.

De VOB zou meer gezag kunnen verwerven door zich vanuit een duidelijke visie te focussen op kerntaken die duidelijk niet decentraal kunnen worden aangepakt, de ledenvergadering klip en klaar te beschouwen en te behandelen als het hoogste besluitvormende orgaan (dus niet over de hoofden van de leden heen ongevraagd direct of indirect provincies beïnvloeden), met een klein, hoogwaardig bureau bij de uitvoering van vastgestelde plannen niet te aarzelen te decentraliseren naar de provinciale netwerken (die zonder PSO’s niet functioneren) en niet krampachtig te doen als nieuwe producten en diensten niet allemaal op alle punten (meteen) succesvol blijken te zijn. De wijze waarop er gereageerd wordt op zelfs maar voorzichtige kanttekeningen en vragen bij bijvoorbeeld Schoolbieb en Zoek&boek (Is de - toekomstige - exploitatie duidelijk? Is er voldoende marktonderzoek gedaan?) lijkt symptomatisch voor de wijze waarop kritiek verwerkt wordt. Zie ook de discussie over Zoek&boek op deze website. Jammer en onnodig: trial and error is geen schande; alleen wie helemaal niks doet, begaat geen fouten (waar je van kunt leren).

Een belangrijk aspect van de te kiezen bibliotheekstrategie dat ik al eerder noemde is de kloof tussen arm en rijk. Inmiddels is gebleken dat de 30-min-gemeenten niet verplicht zijn de hen via het Gemeentefonds toegekende € 1,14 per inwoner in te zetten voor het openbare bibliotheekwerk. Het is duidelijk dat de overheveling van de gelden van de Ondersteuningsregeling Basisbibliotheken naar het Gemeentefonds ongelukkig verlopen is. Vooral de armere bibliotheken in gemeenten met veel grondgebied en kleine kernen kunnen daar de dupe van zijn. Kiezen voor een brede solidariteit tussen arm en rijk in netwerkverband of inzetten op koplopers: een belangrijke strategische keuze.

Wim Keizer

(verscheen als commentaar in de Nieuwsbrief Nieuw Bibliotheekwerk van november)

[Wim Keizer]

Friso Visser en Francien van Bohemen vinden dat het lastig reageren is op stukken zoals mijn commentaar "Naar een nieuwe VOB".

Gepleit wordt voor opknippen van de Nieuwsbrief en zelfs voor opknippen van artikelen uit de Nieuwsbrief (zoals "Naar een nieuwe VOB").

Ik voel helemaal niets voor dat opknippen. De Nieuwsbrief is een maandelijkse uitgave die door veel lezers wordt gewaardeerd. Hij biedt overzicht, samenhang en duiding.

Ik vind het zinvol om af en toe - crossmediaal - gebruik te maken van de mogelijkheden van Bibliotheek 2.0. Reacties kan ik weer gebruiken in de Nieuwsbrief. En mensen die de Nieuwsbrief niet lezen, kunnen kennis nemen van (delen van) de inhoud via Bibliotheek 2.0 (en overigens via www.directeuren.net).
Ik vind het niet zo zinvol ook weer andere sites, zoals die nieuwe forumsite van de VOB, te gebruiken.

Het commentaar "Naar een nieuwe VOB" is natuurlijk veel meer dan een losse verzameling onderwerpen die makkelijk opgeknipt zouden kunnen worden. De grote rode draad is de toekomstige rol en positie van de VOB, een onderwerp waarvan het VOB-bestuur zelf in een brief aan alle leden heeft gemeld dat dit het vijfde (structuur-)onderwerp is van de strategiediscussie. Het 1e t/m het 4e (inhoudelijke) onderwerp van deze discussie zijn, wat het bestuur betreft, Digitalisering, Etalages, HRM en Marketing/cultureel ondernemerschap. Maar daar mogen en kunnen de VOB-leden en ieder ander geïnteresseerde natuurlijk anders over denken.
Bovendien zijn inhoud en structuur niet los van elkaar te zien.

Ik zie niet in waarom het zo lastig zou zijn te reageren op m'n commentaar. En stel dat het wel lastig is, wat is daar dan op tegen? De werkelijkheid is gecompliceerd en bij een gecompliceerde werkelijkheid passen geen makkelijke oplossingen of simpele reacties.
Om te beginnen is reageren natuurlijk in het geheel niet verplicht. Lezers kunnen een bijdrage ok gewoon lezen en dan voor zichzelf instemmend knikken of hoofdschuddend neen roepen.
Wie wel wil reageren kan dat doen op één, meer of alle onderdelen, maar ook op de samenhang daartussen, op het overkoepelende thema "VOB-strategie" of het commentaar gebruiken als aanleiding voor iets (heel) anders.
Ik zie daar geen enkel bezwaar tegen.

Francien vindt de strategische discussie, de structuur van de VOB en de kloof tussen arm en rijk in bibliotheekland (wel of geen solidariteit in bekostiging) "heel diverse onderwerpen".
Ik denk dat dit helemaal niet van die diverse onderwerpen zijn.

Tijdens een studiebijeenkomst over basisbibliotheekvorming op 18 september merkte Marijke van der Hoff, directeur van het Bibliotheeknetwerk Zuid-Holland Zuidoost, op te vinden dat de VOB te veel gericht is op de innovatieve koplopers in het bibliotheekwerk en te weinig aandacht heeft voor bibliotheken met haar problematiek. Bovendien komt de VOB naar haar mening met niet-goed-doordachte projecten als Schoolbieb en MOSAIC. Ik deed er verslag van in de Nieuwsbrief van oktober.
In een commentaar in dezelfde Nieuwsbrief schreef ik in m'n redactionele inleiding: "Wordt de kloof tussen arme en rijke bibliotheken groter? Hoe het antwoord ook is, op z'n minst verdienen de grote verschillen in uitgangspositie meer aandacht.

Kiezen we voor een bibliotheekbranche "van de twee snelheden" en geven we extra aandacht aan de koplopers om in de moderne samenleving dan in elk geval met een aantal bibliotheken nog een beetje fatsoenlijk mee kunnen te doen aan de bevordering van cultuur en informatie?

Of kiezen we voor solidariteit tussen rijk en arm en gezamenlijk optrekken, zij het langzaam, als netwerk, inclusief de PSO's?

Die vragen zijn niet zo maar te beantwoorden en verdienen de nodige aandacht in de discussie over de VOB-strategie".

Lastig is het, inderdaad, geen problemen die zich even makkelijk laten "opknippen".

Laten we niet net doen of gecompliceerde problemen ineens simpel kunnen worden als we het er digitaal over (willen) hebben.

Ik zou niet graag willen beweren dat de digitalisering van informatie leidt tot onverantwoord simplisme.

Wim Keizer

[Jan Klerk]

Ha Wim,
Ik vermoed dat je met het plaatsen van je discussie-item feedback vraagt van de lezer. Waarom zou je 'm anders plaatsen? De lezers vragen hier om je verhaal op te splitsen in duidelijk onderscheiden kortere berichten zodat de reacties ook meer hout kunnen snijden. Ik dacht dat jij een Keen-aanhanger was? Keen pleit voor vereenvoudiging van vraagstukken zodat ze beter begrepen en geduid kunnen worden. Dit trouwens als hoogste opdracht van de professionele journalist. Zoals de discussie nu verloopt wordt het er almaar complexer op en daarmee zit je in het straatje van Weinberger:-)
Ik sluit me bij vorige sprekers aan wat betreft het opknippen, inderdaad goed ook voor de focus. Je stel veel aan de orde en zegt ook veel dingen die het reageren waard zijn. Ik wil zelf ook graag reageren maar heb weinig tijd en zin om er een novelle van te maken en daarmee doe ik je betoog te kort.

En wat betreft zoekoptimalisatie. De werking van Worldcat binnen Google (find a library) laat zien hoe het zou kunnen, van titelniveau zomaar in een bibliotheekcatalogus en zelfs bij Al@din (ask a librarian) terechtkomen.
Kwestie van de goede partners kiezen.

[Wim Keizer]

Ha Jan,

Kennelijk is het al zover dat mensen een toch tamelijk eenvoudig commentaar niet meer kunnen begrijpen zonder dat het verhaal opgeplitst wordt.
Nog even en we moeten ook de woorden opsplitsen (Jip-en-Janneke-taal):
De VOB zou meer ge-zag kun-nen ver-wer-ven door zich van-uit een dui-de-lij-ke vi-sie te fo-cus-sen op kern-ta-ken die dui-de-lijk niet de-cen-traal kun-nen wor-den aan-ge-pakt, de le-den-ver-ga-de-ring klip en klaar te be-schou-wen en te be-han-de-len als het hoog-ste be-sluit-vor-men-de or-gaan (dus niet o-ver de hoof-den van de le-den heen on-ge-vraagd di-rect of in-di-rect pro-vin-cies be-ïn-vloe-den), met een klein, hoog-waar-dig bu-reau bij de uit-voe-ring van vast-ge-stelde plan-nen niet te aar-ze-len te de-cen-tra-li-se-ren naar de pro-vin-ci-a-le net-wer-ken (die zon-der PSO’s niet func-ti-o-ne-ren) en niet kramp-ach-tig te doen als nieu-we pro-duc-ten en dien-sten niet al-le-maal op al-le pun-ten (met-een) suc-ces-vol blij-ken te zijn.

Groet,

Wim

[Jan Klerk]

Ha Wim,
Dank je voor je verhelderende samenvatting. Ik vind die streepjes overigens wat lastig lezen:-)
Met de strekking van je betoog ben ik het in principe wel eens. Met over de hoofden van de leden heen bedoel je neem ik aan over de hoofden van de provinciale bibliotheeknetwerken heen? En ik neem aan dat je refereert aan de formulering van de speerpunten voor bibliotheekvernieuwing? Of zijn daar meer voorbeelden van?
Gr. Jan

[Wim Keizer]

Dag Jan,
Met "over de hoofden van de leden heen" bedoel ik de directeuren van de VOB-leden - formeel is de bibliotheek als instelling VOB-lid - en dus ook de provinciale bibliotheeknetwerken (in elk geval SOOB en BOZH, waar alle directeuren van de VOB-leden in NH/ZH bestuurslid van zijn).

BOZH heeft vorig jaar al in een brief aan de provincie ZH laten weten hier geen prijs op te stellen.
Er is een aantal voorbeelden (collectiebeleid, cultureel ondernemen, Handboek voor de samenleving) waarbij het Procesbureau met duidelijk (of soms iets minder duidelijk) van de VOB afkomstige stukken de provincies benaderde (met het verzoek er hoge prioriteit aan te geven en het dus met aan de provincies uitgekeerde OCW-gelden om te zetten in provinciale projecten) en de provincies op hun beurt de PDO'en. Het ging dan om zaken die weliswaar in interactie tussen VOB en geledingen uit het bibliotheekveld "besproken" waren, maar die niet formeel in een ledenvergadering waren vastgesteld.
De VOB onderschat nogal eens de kloof tussen "geluiden uit het veld" en geluiden van de directeuren. De VOB roept dan dat er "veel draagvlak in het veld is". Ja, misschien, maar dat is dan niet altijd getoetst in de ledenvergadering (het hoogste besluitvormende orgaan in de VOB).
Het lijkt mij zuiverder (en ook resultaatgerichter) gewoon de ledenvergadering bij alle stukken die er toe doen (en die dus volgens VOB/Procesburerau prioriteit in de provincies moeten hebben) even een uitspraaak te vragen. Volgens mij is daar niets tegen en alles voor, want dan kunnen VOB-leden (al dan niet in netwerkverband) niet meer tegen hun provincie zeggen dat ze van niets wisten.

Wim

[Hans Veen]

Hoi Wim,

Als projectleider 'Etalages' ben ik wel nieuwsgierig welke door jou aangehaalde 'lobby van deelbelangen' ik zou moeten vertegenwoordigen. Mij niets van bekend. Behalve dat het gaat over een deelbelang van de sector openbare bibliotheken.
Niet te zuur worden Wim, en pas op met doordraven.

Groet,
Hans Veen