Bibliotheek 2.0.... en dan?

[Jan Klerk]

ook gepubliceerd op weblog Jan Tweepuntnul

De discussie die zich het laatste half jaar afspeelt rondom 'Bibliotheek 2.0' begint zich meer en meer in dezelfde kringetjes te begeven. Op de Nederlandse biblioblogs en in de nog jonge gelijknamige community op 'Ning' zijn de nodige voorzetten tot 'Vernieuwing 2.0' gegeven en zijn belangwekkende statements gedaan zonder dat deze ergens beleidsmatig op brancheniveau worden opgepakt (met uitzondering van het Project 'De Bibliotheek anders Bekeken)'. Het gevolg is dat je steeds dezelfde voorstellen en oproepen tot actie krijgt met min of meer hetzefde type reacties. Voor mijn gevoel wordt dat verschijnsel nog versterkt door een gebrek aan afkadering van het begrip 'Bibliotheek 2.0'. Deze toch belangrijke en fundamentele vernieuwing dreigt zo in de marge van de bibliotheekvernieuwing te blijven hangen. Kortom waar gaat Bibliotheek 2.0 dan over? Hebben we het louter over 'social software' in/en de bibliotheek of gaat het over meer dan dat? Is de 'Openbare Bibliotheek 2.0' ook in meer abstracte terminologie (en analoog aan 'Livre')'Open, Vrij en Duurzaam'?

Bibliotheek 1.0, de openbare bibliotheek 'as we know it', is de bibliotheek die iedereen, publiek én bibliotheekmedewerkers, herkent. Een rustig gebouw in stad of dorp, grotendeels gevuld met in strakke rijen opgestelde boekenkasten. Deze 'Eerste Bibliotheek' is de bibliotheek waar de collectie 'het hart van de bibliotheek' was en nog steeds is. Waar minstens 80% van de energie gestoken wordt in het uitleenproces, waar talloze groepen scholieren worden ontvangen en 'les' krijgen van bibliotheekmedewerkers (doorgaans zonder lesbevoegdheid) in de ondoorgrondelijkheden van het catalogussysteem en de voor het grote publiek ontoegankelijke systematiek van de collecties.

In Bibliotheek 1.0 worden culturele activiteiten geprogrammeerd door bibliotheekmedewerkers zonder professionele programmatische achtergrond, worden workshops en cursussen gehouden door bibliotheekmedewerkers zonder didactische vooropleiding, ict-opleiding etc. Worden programma's bedacht die zelden uitgaan van onderwijskerndoelen of de locale educatieve agenda van de gemeentelijke opdrachtgever. Versie 1 van de bibliotheek is verder een opeenstapeling van 'activiteiten' die andere vaak ook gesubsidieerde instellingen beter kunnen uitvoeren of organiseren. Veel activiteiten die afleiden van de volgens mij werkelijk belangrijke zaken en zorgen voor het gebrek aan focus die onze branche veelvuldig verweten wordt.

Daarmee doel ik op de zo veronachtzaamde 'informatiefunctie' van de bibliotheek, onderhand het 'muurbloempje van bibliotheekbeleid'. Op een eigentijdse manier voor een groot publiek selecteren, ordenen, ontsluiten en presenteren van kennis en informatie. In versie 1 van de bibliotheek is het fenomeen 'lezen' als volstrekt uit de hand gelopen en opzichzelfstaand doel in het centrum van alle aandacht gezet. En wie de laatste berichten over het gebrek aan leesvaardigheid bij kinderen heeft gevolgd, weet dat ook bibliotheken wat dat betreft op een fout spoor zitten. In het licht van het toenemend belang van de kennis en informatie plaatsen openbare bibliotheken zichzelf hiermee in de marge van de kennissamenleving.

Bibliotheek 2.0 is versie twee van de openbare bibliotheek. Dat zou een flexibele, slimme, open en professionele humanitaire organisatie kunnen zijn. Een bibliotheek die zich nadrukkelijk richt op het toerusten van burgers zodat deze beter beslagen ten ijs deel kunnen nemen aan de samenleving. Sociaal competente burgers die in het kader van democratisch burgerschap zelfstandig keuzes kunnen maken, informatie op waarde kunnen schatten, in staat zijn een goed beargumenteerde mening te vormen. Burgers die verdraagzaam en tolerant zijn. Geavanceerde, flexibele en slimme ICT-toepassingen waaronder Web 2.0-instrumentarium worden daarbij op maat ingezet.

Ok, je moet als burger ook nog kunnen lezen. Lezen krijgt in deze nieuwe bibliotheek de randvoorwaardelijke plaats waar het thuishoort. Een uiterst noodzakelijke vaardigheid voor het verwerven van kennis en informatie. En wie het interview met Margreet de Vries in NRC van afgelopen zaterdag heeft gelezen kan hieruit leren dat het gebrek aan leesvaardigheid onder kinderen aan het einde van hun basisschoolleeftijd wordt veroorzaakt door onprofessionele begeleiding van de docent. Daar zetten onprofessioneel uitgevoerde bibliotheekprogramma's op het gebied van leesbevordering dus ook geen zoden aan de dijk.

Bibliotheken staan niet op zichzelf in het bereiken van doelen op het gebied van democratisch burgerschap. Ook scholen, welzijnsinstellingen voor jong én oud en de overheden richten zich in principe op dezelfde doelen. Bibliotheek 2.0 zou je dermate flexibel moeten opzetten dat horizontale samenwerking tussen de verschillende organisaties die zich met deze doelen bezighouden wordt versterkt en dat je uiteindelijk een sluitende rolverdeling kunt afspreken tussen deze instellingen. Ook hier is geavanceerde ICT en het op maat inzetten van Web2.0-instrumentarium een belangrijke randvoorwaarde.

Wat is nu de moraal van mijn verhaal. Gooi alles op goed geregisseerde horizontale samenwerking. Laat organisaties zich vooral bezighouden met de taken waar ze voor zijn bedoeld en laat ze die taken op een professionele wijze vervullen. Gooi verder de schuttingen tussen subsidieontvangende organisaties open zodat docenten in de bibliotheek of bijvoorbeeld het museum les kunnen geven. Laat de culturele programmering in bibliotheken verzorgen door instellingen zoals bijvoorbeeld de volksuniversiteit. Laat alle 'frutsel- en knutselactiviteiten' (excusez le mot) in bibliotheken verzorgen door een welzijnsorganisatie. En wat blijft er dan nog over voor de medewerkers van de openbare bibliotheek? Die kunnen zich met hart en ziel en in de volle breedte en diepte gaan bezighouden met het organiseren van het bibliotheekproces voor publiek én al die organisaties waarmee wordt samengewerkt.

Nogmaals, web 2.0 en in sterkere mate nog hoogwaardige, slimme en flexibele ICT, bieden in dit échte vernieuwingsproces belangrijk instrumentarium voor communicatie en kennisdeling. Bibliotheek 2.0 is dus (in mijn ogen) veel meer dan 'Web2.0-instrumentarium' in een bibliotheekomgeving. Het gaat om 'Open' (weg met de schuttingen, fysiek en digitaal), 'Vrij' (creatief maar niet vrijblijvend) en 'Duurzaam' (duurzame afspraken over rolverdeling, toekomstgericht, efficient en effectief).

Volgens mij is daar geen 11 miljoen extra voor nodig (zie het VOB-manifest en het 10-puntenplan) maar de bereidheid om dwars door het maatschappelijk middenveld heen en goed geregisseerd door de opdrachtgever, duurzame afspraken over samenwerking te maken. Dan kan die duurzame bibliotheekvernieuwing wellicht nog met veel minder geld.

foto: Jan Tweepuntnul

Tags: bibliotheek 2.0, bibliotheekvernieuwing, democratisch burgerschap, horizontale samenwerking, web 2.0

[Dick Scheepstra]

Een interessante analyse, waar ik mij voor een flink deel goed in kan vinden. Er moet in ieder geval meer over worden nagedacht en aan worden gewerkt. De Bibliotheek moet een spin in het (informatie)web zijn, meer dan uitvoerder van allerlei activiteiten die evengoed en vaak beter door anderen kunnen worden gedaan.

[Wim Keizer]

Ja, Jan, zo komt die internetcloud wel vol. Heb ik net dat verhaal - waarin je zinnige dingen zegt maar ook weer lekker helemaal doorslaat (heerlijk voor reacties van polemisten!) - op je eigen blog gelezen, zie ik het hier ook weer.

Wim Keizer

[Dick Scheepstra]

Vindt je het echt zo doorslaan Wim?

[Wim Keizer]

Dat Jan-met-de-korte-achternaam en de Grote Roerganger elkaar nog eens in de armen zouden vallen...

[Jan Klerk]

Het lijkt erop dat mijn toenmalige rol is overgenomen door 'De Keizer':-)

[Jan Klerk]

Ha Wim. Ik ben dol op polemiek. Maar je brengt me in een merkwaardige spagaat met die papieren reacties op blogposts. Bij het ouderwetse duelleren koos je samen voor één wapen en één strijdperk. Met Edwin pleit ik voor dit podium hier. Geen deadlines/opgelegde vertragingen. Open en vrij en ook best duurzaam:-)

[Wim Keizer]

Ha Jan,
Ik schreef in m'n Nieuwsbrief een beschouwing over "De Bibliotheek anders bekeken 2". Sinds jaar en dag staat in het colofon van de Nieuwsbrief dat reacties welkom zijn.
Jij koos er zelf voor te reageren op je blog. Henk Sikkema koos er voor te reageren in de Nieuwsbrief.
Ik maak bij het vervaardigen van de Nieuwsbrief gebruik van alle mogelijke bronnen, dus ook het internet. En daar zag ik jouw reactie. Wat is er op tegen dat ik dat signaleer en er op reageer in de Nieuwsbrief? Dat noemen we vrije nieuwsgaring.

Wat deze post betreft (Bibliotheek 2.0... en dan). Ik denk er nog over na of ik er überhaupt iets mee ga doen. Ik kijk eerst eens rustig naar andere reacties. En vervolgens denk ik er over na of ik hier reageer of er iets mee doe in de Nieuwsbrief, misschien in combinatie met iets anders.
Ik kijk per geval wat me het beste lijkt. Ja, Jan, we leven in een multimediale wereld. Pleit jij maar voor dit podium, ik pleit voor vrije keus. Waarom zou ik me beperken tot dit podium? We hebben vrijheid van meningsuiting, maar ook vrijheid van medium. Misschien doe ik wel iets op dit podium en in de Nieuwsbrief tegelijk, ik weet het nog niet. Wat ik wel weet is dat ik geen last heb van een spagaat, ik vind het juist interessant, al die mogelijkheden, oude en nieuwe en de combinatie van beide.
Wim Keizer

[Eva Simon]

Dit is zo een post die in mijn Google Reader een sterretje krijgt.

Donderdag geef ik op Informatie 2007 een presentatie over Bibliotheek 2.0. Jan, ik heb gehoord dat jij er ook zal zijn! Welke invalshoek zal ik nemen? Ik spreek daar niet alleen voor openbare bibliotheken. En men moet in Vlaanderen in de eerste plaats nog warm gemaakt worden voor 2.0 technologie (als middel) en voor het durven veranderen (meer interactie en participatie). Ik denk eerlijk gezegd dat het nog altijd interessant is om vanuit die missie te vertrekken. Daarna (of gelijktijdig) zullen de beleidsmakers hopelijk vanzelf beginnen discussiëren over 'open', 'vrij' en 'duurzaam'.

De haren rezen mij als docent Bibliotheekschool wel wat te berge bij je uitspraken over bibliotheekmedewerkers zonder ict en andere opleiding. Maar dat lijkt me dan weer voer voor discussie in het Professie 2.0 luik van het NVB jaarcongres. Hopelijk ook tot dan!

[Jan Klerk]

Hoi Eva,
Ik ben a.s. vrijdag in Gent. Kan dus helaas niet jouw presentatie op donderdag bijwonen. Wellicht zie ik je vrijdag?? Ook Nederlandse bibliotheken moeten nog warm gemaakt worden voor 2.0 technologie. Er zijn een aantal enthousiaste voorlopers. De meerderheid weet nog nauwelijks wat web 2.0 betekent. Het mooie van een communitiy als deze is dat Vlamingen en Nederlanders met elkaar in gesprek gaan en de discussie niet beperkt blijft tot één soort bibliotheken en er dagelijks meer geïnteresseerden aan dit platform deelnemen. Kortom er is goede hoop op verbetering!

[Dick Scheepstra]

Ik ben donderdag wel in Gent en hoop Eva (en anderen) te ontmoeten.